Gezichten uit het verleden: onbenoemde familiefoto’s dateren aan de hand van mode en kraagstijlen

Een onbekend gezicht in een familiealbum kan twee verschillende vragen oproepen: wie is deze persoon, en wanneer is de foto gemaakt? Kleding kan helpen bij de tweede vraag, maar kan de eerste niet op zichzelf beantwoorden. Een zorgvuldige schatting combineert kleding en kapsel met het fysieke formaat van de foto, informatie over de studio en aanwijzingen uit familiegegevens. Het resultaat kan een periode van enkele jaren zijn in plaats van een precieze datum. De Library of Congress merkt op dat ongedateerde foto’s vaak slechts aan een periode van jaren of decennia worden toegewezen, waarbij verschillende soorten aanwijzingen samen worden gebruikt. Library of Congress

Begin bij de foto, niet bij de gok

Noteer voordat je een kraag interpreteert wat je kunt waarnemen zonder iets af te leiden. Is de afbeelding een klein portret op een kaart, een afdruk in een familiealbum of een latere momentopname? Staat er op de voor- of achterkant een naam van een fotograaf, adres, stempel, handgeschreven notitie of datum? Noteer de geschatte afmetingen van de afbeelding en eventuele zichtbare rand of passe-partout. Deze details helpen waarnemingen gescheiden te houden van conclusies.

Behandel een origineel voorzichtig en vermijd schoonmaken, platdrukken of het uit een passe-partout halen. Is het voorwerp kwetsbaar, ongewoon glanzend, in een foedraal opgeborgen of beschadigd, raadpleeg dan eerst een fotoconservator of archief voordat je het verder aanraakt. Maak alleen een digitale foto of scan als dat kan zonder druk, warmte of risico voor het voorwerp. Een duidelijke kopie van beide zijden kan helpen als je een archief of specialist om een mening vraagt; het Science and Media Museum adviseert uitdrukkelijk kopieën te sturen in plaats van het origineel. Science and Media Museum

Lees kleding als een combinatie van aanwijzingen

Eén kenmerk is zelden een betrouwbare tijdsaanduiding. Bekijk de hele outfit: de hoogte en vorm van de kraag, de schouderlijn, het volume van de mouwen, het silhouet van taille en rok, het kapsel, het hoofddeksel en de accessoires. Let erop of de kleding formeel of praktisch lijkt, of geschikt is voor een bepaalde gelegenheid. Op een portret kan iemand zijn beste kleren dragen in plaats van alledaagse kleding; bovendien kon kleding worden aangepast, hergebruikt, geërfd of bewust ouderwets zijn. Ook regionale, sociale, religieuze en persoonlijke keuzes waren van invloed op kleding. De kleding van iemand vertegenwoordigt daarom niet automatisch de nieuwste mode van dat jaar.

Hoge, nauwsluitende kragen en gestructureerde silhouetten komen bijvoorbeeld voor in gedocumenteerde dameskleding uit de jaren 1880. Het overzicht over kostuumgeschiedenis van The Frick Pittsburgh beschrijft smalle schouders en strakke mouwen, en een tournure-silhouet dat in de loop van dat decennium veranderde. Voor de jaren 1890 beschrijft het klokvormige rokken en steeds vollere mouwen. Dat zijn bruikbare algemene vergelijkingen wanneer meerdere details overeenkomen, geen regel dat iedere hoge kraag “de jaren 1880” betekent. The Frick Pittsburgh

Kragen verdienen bijzondere aandacht omdat ze op portretten prominent in beeld zijn, maar interpreteer ze niet los van de rest. Een hoge kraag kan bij een bepaalde modeperiode horen, maar kan ook iets zeggen over de leeftijd, het beroep, de smaak of de beschikbare garderobe van de drager. Vergelijk de kraag met de mouwen, het kapsel, de snit van het jasje en het fotografische formaat. Een modern ogende kraag op een portret bewijst niet dat de geportretteerde is gefotografeerd in het jaar waarin die stijl voor het eerst verscheen.

Controleer het formaat en de aanwijzingen uit de studio

Fotografische procedés en opzetkaarten kunnen een onafhankelijk tijdsbestek opleveren. Vroege portretten kunnen op kenmerkende metalen of glazen dragers zijn gemaakt, terwijl studioportretten uit de latere 19e eeuw vaak voorkomen als afdrukken die op kaarten zijn gemonteerd. Formaten bestonden naast elkaar, bleven in gebruik en verschilden per locatie. Behandel de datering van een procedé daarom niet als de exacte datum van het portret. Een digitale afbeelding op een scherm kan het oppervlak en materiaal verhullen die nodig zijn om een procedé te herkennen. Beschrijf bij twijfel wat je ziet—zoals “kleine afdruk gemonteerd op kaart”—in plaats van er een technische benaming aan toe te kennen.

Kijk goed naar een studio-opdruk op de opzetkaart of achterkant. Is de naam en het adres van een fotograaf leesbaar, zoek dan in plaatselijke gidsen, kranten, adresboeken van steden of catalogi van bibliotheken en archieven naar de periode waarin de fotograaf actief was. Dat kan een bruikbare uiterste grens opleveren, maar een studio kon verhuizen, van eigenaar wisselen of een eerder gedrukte opzetkaart blijven gebruiken. De Library of Congress legt uit dat catalogiseerders bij het schatten van de datum van een ongedateerde afbeelding gebruik kunnen maken van de actieve periode van een fotograaf, mode en het fysieke medium, en dat de schatting vaak bij benadering is. Library of Congress

Stel een periode vast op basis van onafhankelijk bewijs

Zet mogelijke aanwijzingen naast elkaar in plaats van de meest opvallende te kiezen. Een praktische notitie kan bijvoorbeeld luiden: “De opzetkaart en het studio-adres wijzen op een portret uit de late 19e eeuw; de mouwen en kraag lijken overeen te komen met een algemene vergelijking met de jaren 1880–1890; in een familiebrief uit 1892 wordt een bezoek aan een studio genoemd.” Markeer elke vermelding als waargenomen, onderbouwd met een bron of onzeker. Spreken de aanwijzingen elkaar tegen, laat die tegenstrijdigheid dan bestaan in plaats van ze geforceerd met elkaar in overeenstemming te brengen. De foto kan een kopie van een oudere afbeelding zijn, of een familieaantekening kan naar een ander bezoek verwijzen.

Zoek vervolgens naar gegevens waarmee je de schatting kunt toetsen: gedateerde brieven, bijschriften in albums, geboorte- en huwelijksakten, volkstellingsgegevens, krantenberichten of andere foto’s waarop dezelfde persoon met zekerheid is geïdentificeerd. Controleer of de leeftijd van de persoon in de voorgestelde periode aannemelijk is, maar bedenk dat leeftijdsschattingen op basis van gezichten onzeker zijn. De fotogids van The National Archives laat zien hoe waardevol het is om catalogi van instellingen en bronnen met context te doorzoeken; archiefbeschrijvingen kunnen onvolledig zijn, dus het ontbreken van een online treffer bewijst niet dat er geen gegevens bestaan. The National Archives

Vermijd veelvoorkomende valkuilen

Identificeer iemand niet alleen omdat die op een familielid lijkt of kleding droeg die met een bepaald decennium wordt geassocieerd. Gelijkenis is een aanwijzing om te onderzoeken, geen bevestiging. Ga er niet van uit dat het jaar waarin een opzetkaart of studio-opdruk is gemaakt ook het jaar van de fotosessie is. Gebruik een brede modeaanduiding als “Victoriaans” niet alsof het een precieze datum is. En snijd de achterkant, rand of naastliggende albumpagina niet weg voordat je die hebt vastgelegd; daar kan het sterkste bewijs staan.

Zeg bij het delen van een scan met familieleden of een online groep voor familiegeschiedenis wat bekend is en wat een gissing blijft. Bijvoorbeeld: “Mogelijk een portret van rond 1885–1900; de schatting is gebaseerd op de opzetkaart en de kleding, maar de geportretteerde is niet geïdentificeerd.” Houd gevoelige familiegegevens privé en vraag toestemming voordat je afbeeldingen van nog levende personen of materiaal dat familieleden als persoonlijk kunnen beschouwen online plaatst. Niemand hoeft een verhaal te delen of een identificatie te aanvaarden om aan het onderzoek mee te doen.

Een klein werkblad voor portretten

Noteer voor elke afbeelding: wat zichtbaar is op de voor- en achterkant; het vermoedelijke formaat en de opzetkaart; de fotograaf en het adres; kledingkenmerken die je eenvoudig kunt beschrijven; familiedocumenten die een datum ondersteunen of tegenspreken; en de smalste periode die het gecombineerde bewijs toelaat. Bewaar voor elke gedateerde aanwijzing een kopie van de bron. Ondersteunt het bewijs alleen een brede periode, noteer dan die brede periode. Een voorzichtig bijschrift als “waarschijnlijk late 19e eeuw; identiteit onbekend” is nuttiger voor toekomstige familieleden dan een stellige maar niet onderbouwde naam.

Een portret dateren is een proces van vergelijken, geen test met één beslissende kraag. Elke bescheiden aanwijzing kan helpen wanneer die overeenkomt met ander bewijs. Een vraag openlaten hoort ook bij het bewaren van familiegeschiedenis: zo weten volgende onderzoekers wat al is gecontroleerd en waar onzekerheid blijft bestaan.